Khắp các triền núi Kiếp Cang, quanh làng Tak Pang (xã Trà Tập, thành phố Đà Nẵng) thơm lừng hương lúa mới. Chim chóc kéo về chi chít, thúc hối người làng nhanh tay thu hoạch ngọc trời cho kịp cơn nắng ráo.

Nghi thức độc đáo

Ba hồi trống vang lên, trai gái tự bao giờ lũ lượt kéo về kín căn nhà của già làng Nguyễn Thanh Xuân. Ông tay cầm bó chỉ mỏng, mắt nhìn qua từng mặt người rồi cẩn thận buộc các sợi chỉ vào tay họ, vừa ân cần dặn dò những việc nên làm, không nên làm khi đi rước hồn lúa.

“Sợi chỉ tượng trưng cho những nhịp cầu, đưa hồn lúa băng qua các khe suối, lội qua những khoảng rừng để về kho của làng. Mình đi có nề nếp, có hàng lối, không cười đùa, làm không kỹ, không cẩn thận, đi sai đường là có lỗi với thần”, già làng ôn tồn nhắc nhở đám người trẻ, rồi dẫn đoàn người mang gùi ra cánh đồng bên suối.

Trong quan niệm của người Xơ Đăng, nước là nguồn sống của cộng đồng. Máng nước (Ting Tak) vì thế mang ý nghĩa thiêng liêng. Còn lễ cúng mừng lúa mới (Ting cá má nao) là dịp để con người bày tỏ lòng biết ơn đối với Thần Lúa, Thần Đất, Thần Rừng và tổ tiên.

Giữa không gian ruộng bậc thang bạt ngàn lúa, lời khấn của già làng Nguyễn Thanh Xuân gửi gắm ước vọng về một mùa màng thuận lợi, dân làng có cái ăn, cái mặc, gia đình bình an, khỏe mạnh. Những bông lúa đầu tiên được trai gái tuốt đầy gùi, mang về nhà già làng, phần còn lại gửi vào các kho, mở đầu cho mùa thu hoạch mới.

“Với người Xơ Đăng chúng tôi, lễ cúng mừng lúa mới không chỉ là nghi thức trước ngày gặt, mà còn là cách cộng đồng nhắc nhớ nhau về công sức lao động và sự chở che của đất trời, núi rừng. Bây giờ người già không còn nhiều, mình cố gắng chỉ bảo con cháu, làm sao để giữ được cái tục, cái nếp cho mai sau, có vậy mới giữ được văn hóa cộng đồng làng”, già Xuân nói.

Chúng tôi theo đoàn từ nhà già làng ra tận đồng lúa, tỉ mẫn ngó nghiêng mấy chùm bông trĩu hạt, rồi lại nối gót họ về lại làng. Suốt chặng đường, không mảy may vang lên tiếng cồng chiêng quen thuộc trong các hội làng ở Trà Tập. Già Xuân nhắc, cồng chiêng để xua đuổi tà ma, nhưng cũng làm cho hồn lúa hoảng sợ. Do vậy, khác với tục đâm trâu huê, cúng máng nước, tiếng cồng chiêng không có trong phần lễ của cúng lúa mới.

Vậy là, văn hóa của người Xơ Đăng cứ thế chậm rãi ăn sâu vào tiềm thức của nhiều thế hệ, len lỏi trên những nếp nhăn của các già làng, trở thành thứ tri thức dân gian khó xóa nhòa, nếu như cộng đồng vẫn còn phụ thuộc vào núi.

Đưa lúa về nhà, già làng cắt gà lấy tiết, xem quẻ chứng giám của thần linh, rồi ra hiệu kết thúc lễ. Người làng lần lượt trở về nhà, những gùi lúa mới vẫn còn thơm mùi rẫy. Phía ngoài sân, đám trẻ đã bắt đầu ríu rít, người lớn tranh thủ sửa soạn cho phần hội.

Chìm đắm không gian hội làng

Nếu phần lễ diễn ra trong sự trang nghiêm, lặng lẽ thì khi nghi thức kết thúc, Tak Pang như khoác lên mình một dáng vẻ khác. Tiếng cồng chiêng bắt đầu ngân lên, từng tốp trai gái tập hợp giữa sân làng, chuẩn bị cho những điệu múa tái hiện công việc làm rẫy.

Từ đi xem rẫy, phát cỏ, dọn rẫy, đốt rẫy đến tỉa lúa, tuốt lúa, cõng lúa về nhà, giã gạo, sàng lúa… mỗi động tác đều được đưa vào điệu múa. Đôi tay, bước chân của người diễn không chỉ tạo nên nhịp điệu của ngày hội, mà còn kể lại một mùa rẫy bằng ngôn ngữ của chính cộng đồng.

Những người đàn ông khoẻ khoắn trong từng động tác phát rẫy, cõng lúa; phụ nữ uyển chuyển với công việc tỉa lúa, giã gạo. Phía ngoài vòng múa, già làng, trẻ nhỏ và những người vừa trở về từ rẫy cùng đứng xem. Câu chuyện về hạt lúa, từ lúc gieo xuống đất đến khi thành hạt gạo trong bếp, cứ thế được kể lại giữa sân làng…

Ở Tak Pang, hội mùa vàng cũng là lúc những người làm rẫy có dịp gặp nhau, hỏi han chuyện mùa màng, chia sẻ cách chăm sóc cây trồng, cùng nhắc nhau giúp đỡ những gia đình còn khó khăn trong mùa thu hoạch. Những câu chuyện tưởng như bình dị ấy lại chính là cách cộng đồng giữ lấy sự gắn kết qua từng mùa lúa.

Hồ Thị Bon, người phụ nữ trẻ chưa đầy ba mươi, được tín nhiệm làm trưởng làng Tak Pang, đôn đả mời khách ghé thăm các khu vui chơi. Chị là hình mẫu cho những con người Tak Pang đang tìm cách để câu chuyện văn hóa ra khỏi phạm vi làng.

“Hội mùa vàng ở Tak Pang không chỉ là ngày vui sau một vụ lúa. Qua mỗi mùa hội, người Xơ Đăng có thêm một dịp để nhìn lại những gì mình đang có, gìn giữ những phong tục của cộng đồng và giới thiệu với du khách câu chuyện về quê hương bằng chính văn hóa, lao động và sản vật của mình. Chúng tôi hi vọng có thể vừa bảo tồn bản sắc văn hóa, vừa phát triển kinh tế từ đây, để người dân Tak Pang có thêm thu nhập”, chị Bon nói.

Chiều xuống, tiếng chiêng vẫn còn ngân giữa làng. Ngoài những căn nhà, lúa mới đã theo chân người trở về sau một mùa rẫy. Một mùa vàng khép lại bằng niềm vui của cộng đồng, đồng thời mở ra câu chuyện mới về cách người Tak Pang giữ gìn văn hóa và đưa những giá trị ấy đến gần hơn với khách gần xa.