Tín ngưỡng độc đáo

Trên dải đất Việt Nam, từ miền biển mặn mòi, đồng bằng trù phú đến trung du, miền núi cao hun hút, mỗi vùng đất đều bồi đắp nên những sắc thái tín ngưỡng riêng, gắn với thiên nhiên và nơi chốn cư ngụ của cộng đồng. Bởi đất trời không chỉ mở ra không gian sinh tồn, mà còn chở che, nuôi dưỡng và nâng đỡ con người qua bao thế hệ. Từ mạch nguồn ấy, tín ngưỡng thờ cúng các vị thần tự nhiên đã hình thành như một nét đẹp văn hóa dân gian, kết tinh niềm tri ân, đức tin và sức mạnh cố kết cộng đồng.

Với người Xơ Đăng, núi rừng không chỉ là nơi cư ngụ, là không gian sinh tồn, mà còn là cội nguồn của sự sống. Núi cho đất để làm rẫy, rừng cho cây trái, dược liệu, nguồn nước và cả sinh kế gắn với quế, lúa rẫy, chăn nuôi. Bởi vậy, trong đời sống tâm linh của đồng bào, Thần Núi được xem là đấng thiêng liêng, có vai trò bảo hộ, phù trợ cho cuộc sống, mùa màng và sự bình yên của buôn làng. Hằng năm, trước khi vào mùa gieo cấy, trước lúc vào rừng trồng cây, bóc quế hay khai mở nương rẫy, bà con lại tổ chức lễ cúng để xin phép thần linh, đồng thời cầu mong mưa thuận gió hòa, cây cối xanh tươi, mùa màng bội thu.

Trong ngày lễ, các già làng tề tựu đông đủ, khoác lên mình những bộ trang phục thổ cẩm rực rỡ sắc màu. Theo sau là tốp trai gái và trẻ nhỏ trong làng, tay mang lễ vật như heo, gà, trầu cau, cùng nhau nối bước từ nhà sinh hoạt cộng đồng đến cửa rừng. Suốt dọc hành trình ấy, tiếng cồng chiêng vang lên không ngớt, như lời thưa gửi thiêng liêng của con người với núi rừng, đất trời, nơi đã chở che, nuôi dưỡng bao thế hệ đồng bào lớn lên giữa đại ngàn.

Tại cửa rừng, các vị già làng thay mặt cộng đồng dâng lễ vật, đọc lời khấn mời Thần Núi về chứng giám. Lời khấn mộc mạc nhưng chứa đựng niềm tin sâu sắc, gửi gắm mong ước về sức khỏe, bình an, con cháu học hành tiến bộ, gia đình yên ấm, bản làng thuận hòa. Bà Trần Thị Kim Hoa (làng Tu Chân, thôn Trà Cang) cho biết, năm nào bà con cũng tổ chức lễ cúng để “giữ linh hồn của trời, của đất, của cây”, cầu mong thần linh phù hộ cho con cháu bình an, học hành nên người, cuộc sống không gặp điều bất trắc.

Gắn kết cộng đồng

Không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng, lễ cúng Thần Núi còn hàm chứa giá trị cộng đồng sâu sắc. Trong không gian thiêng của buổi lễ, mọi người cùng tụ họp, cùng chuẩn bị lễ vật, cùng chia sẻ niềm tin và trách nhiệm với buôn làng. Giữa núi cao, vực sâu và biết bao khắc nghiệt của cuộc sống miền núi, chính sự gắn bó, đùm bọc lẫn nhau đã tạo nên sức mạnh để bà con bám làng, giữ đất, giữ rừng, gây dựng cuộc sống. Vì thế, lễ cúng Thần Núi cũng là dịp để cộng đồng củng cố tình đoàn kết, vun bồi tinh thần tương thân tương ái, nhắc nhở mỗi người về trách nhiệm gìn giữ những giá trị mà cha ông đã dày công vun đắp.

Ông Đinh Hữu Quảng (làng Tu Du, thôn Trà Cang) chia sẻ, lễ cúng Thần Núi là tập tục văn hóa được ông cha truyền lại từ bao đời nay và con cháu vẫn tiếp nối gìn giữ. “Thần Núi có ý nghĩa rất lớn đối với việc làm ăn, sản xuất của bà con, bởi từ nương rẫy, ruộng lúa đến việc vào rừng mưu sinh đều gắn với sự che chở của núi rừng. Việc duy trì nghi lễ không chỉ để giữ phong tục, mà còn để nhắc con cháu nhớ về cội nguồn, biết trân trọng những giá trị cha ông để lại”, ông Quảng nói.

Cùng với nỗ lực của người dân, chính quyền địa phương cũng quan tâm bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào. Theo ông Nguyễn Thế Anh, Chủ tịch UBND xã Trà Tập, việc tổ chức lễ hội không chỉ góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, mà còn giúp giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống của quê hương, cộng đồng mình. “Đây cũng là dịp để địa phương quảng bá hình ảnh Trà Tập, từng bước phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa, qua đó góp phần nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho nhân dân”, ông Thế Anh nhấn mạnh.

Lễ cúng Thần Núi vì thế không chỉ là nghi thức mở đầu mùa vụ, mà còn là cuộc trở về với cội nguồn của người Xơ Đăng. Trong làn khói lễ bảng lảng nơi cửa rừng, trong tiếng cồng chiêng vọng vào vách núi, trong lời khấn mộc mạc mà thành kính của già làng, núi rừng hiện lên không chỉ như nơi mưu sinh, mà như một phần máu thịt của cộng đồng. Qua mỗi mùa lễ, điều được gìn giữ không chỉ là một phong tục cổ truyền, mà còn là ký ức bản làng, là đạo lý biết ơn đất trời, là niềm tin nâng đỡ con người giữa đại ngàn.